آثار ، چه هر استبصار كه كتاب و سنت شاهد آن نباشد بر آن وثوقى نباشد . [ آيات و اخبار ] ( 1 ) حق تعالى گفت : وَ هُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ ، « 65 » اى ، او آن است كه توبه قبول فرمايد از بندگان خود . و گفت : غافِرِ الذَّنْبِ وَ قابِلِ التَّوْبِ ، « 66 » اى ، آمرزندهء گناه است و پذيرندهء توبه . و ديگر آيت‌ها . و پيغامبر - صلى اللّه عليه و سلم - گفت : للَّه افرح بتوبة العبد ( الحديث ) . مترجم مىگويد كه تمام اين حديث و ترجمهء آن سابق شده است . « 67 » و فرح و رأى قبول است . و آن دليل است بر قبول و زيادت . و پيغامبر - عليه السلام - گفت : إنّ اللّه عزّ و جلّ يبسط يده بالتوبة لمسيء اللّيل إلى النّهار و لمسيء النّهار إلى اللّيل حتّى تطلع الشّمس من مغربها ، اى ، بدرستى كه خداى - عز و جل - اسباغ « 68 » نعمت و افاضت رحمت فرمايد و طالب باشد توبهء بد كردار روز را تا به شب و شب را تا روز ، تا آن گاه كه خورشيد از مغرب آن برآيد . و « بسط يد » كنايه است از طلب توبه . و طالب توبه وراى قابل باشد ، چه بسى قابل باشد كه طالب نباشد ، و هيچ طالب نباشد كه ناقابل بود . و پيغامبر - عليه السلام - گفت : لو عملتم الخطايا حتّى تبلغ السّماء ثمّ ندمتم لتاب اللّه عليكم ، اى ، اگر گناهان كنيد تا به حدى كه به آسمان برسد پس پشيمان شويد ، هر آينه حق تعالى توبهء شما قبول فرمايد . و گفت - عليه السلام : انّ العبد ليذنب الذّنب فيدخل به الجنّة . اى ، بدرستى كه بنده گناه كند و بدان در بهشت رود . گفتند : يا رسول اللّه آن چگونه باشد ؟ پيغامبر - عليه السلام - گفت : يكون نصب عينه تائبا فارّا حتّى يدخل الجنّة ، اى ، گناه پيش چشم او باشد و او تايب و گريزنده باشد تا به بهشت در رود . و پيغامبر - عليه السلام - گفت : كفّارة الذنب النّدامة ، اى ، كفّارهء گناه پشيمانى است . و گفت : التّائب من الذّنب كمن لا ذنب له ، اى ، تايب از گناه چون بىگناه باشد . و آمده است كه حبشى گفت : يا رسول اللّه ، من فواحش ارتكاب كرده‌ام ، مرا هيچ توبه هست ؟ پيغامبر گفت : آرى . او روى بگردانيد ، پس باز آمد و گفت : خداى تعالى مرا مىديد كه مىكردم ؟ گفت : آرى . حبشى نعره‌اى بزد و جان بداد . و آمده است كه حق تعالى چون ابليس را لعنت فرمود ، او مهلت خواست . حق تعالى او را تا روز قيامت مهلت داد . و گفت : به عزّت تو كه از دل فرزند آدم بيرون نيايم تا جان در او باشد . حق تعالى فرمود : به عزّت من كه توبه از او باز ندارم تا جان در او باشد . و پيغامبر - عليه السلام - گفت : انّ الحسنات يذهبن السّيّئات كما يذهب الماء الوسخ ، اى نيكيها بديها را ببرد چنان كه [ 16 ] آب خاز « 69 » را برد . و اخبار در اين باب بىشمار است .

--> ( 65 ) شورى 42 - 25 . ( 66 ) مؤمن 40 - 3 . ( 67 ) ص 8 . ( 68 ) اسباغ ، كامل كردن ، نعمت را بر كسى تمام گردانيدن . ( 69 ) خاز ، چرك .